Anadolu'da Türk Beylikleri

Bazı Türk devletlerinde sınırlara ve sınır boylarındaki vilayetler ile sancaklara uç adı veriliyordu.

Malazgirt Savaşı’ndan sonra Selçuklular Bizans sınırı boyunca Karadeniz’den Akdeniz’e kadar uzanan topraklara Türkmen beylerini aşiret ve oymakları ile birlikte yerleştirimişlerdir.

• Anadolu’daki ilk uç teşkilatı Danişmentlilerdir.

Merkezi yönetim güçlü olduğu sürece uçlar da huzurlu ve güvenli olurdu. Merkezi yönetim bozulunca uçların merkeze olan bağlılıkları zayıflar ve giderek küçük bir bağımsız beylik haline gelirdi.

Anadolu Selçukluları güçlü bir devlet haline geldikten sonra Anadolu’da üç yönde uç bölgeleri oluşturdular.

Güneyde: Çukurova’da Ermenilere ve Kıbrıs Krallığına karşı oluşturulan ve uç bölgelerin merkezleri olan Alaiye ve Antalya bölgeleri.
Kuzeyde: Trabzon Rum İmparatorluğu’na karşı kurulan uç bölgelerinin merkezi olan Samsun, Bafra, Sinop ve Kastamonu bölgeleri.
Batıda: Bizans’a karşı.oluşturulan uç bölgelerinin merkezleri olan Afyon, Kütahya ve Denizli bölgeleri.

Türkiye Selçukluları Devleti bu uç bölgelerinin her birine bir genel vali veya bir komutan (Emir-i Vilayet-i Uç) atıyordu.

1243 yılında yapılan ve Anadolu Selçuklu Devleti’nin yenilgisiyle sona eren Kösedağ Savaşı’ndan sonra bölgede, devlet otoritesi azaldı. Türkmen beyleri bu baskıya ve Anadolu Selçuklu yönetiminin Moğollarla işbirliğine tepki olarak, zamanla bağımsızlıklarını elde etmeye başladılar. Böylece Anadolu’da Türk Beylikleri kuruldu.

Anadolu’da Kurulan Türk Beylikleri

Karamanoğlu Beyliği (1256 – 1487)

Anadolu Selçuklu Sultanı I. Alaaddin Keykubad, Oğuzların Afşar boyundan olan Türkmen kolunu, Mut, Gülnar ve Ermenek bölgesine yerleştirmişti. Karamanoğlu Mehmet Bey güçlenince, Konya’ya saldırdı. Bir ara kenti ele geçirdiyse de Moğol, Selçuklu işbirliğiyle buradan atıldı. Kardeşi Güneri Bey de birkaç defa Konya’yı ele geçirmesine rağmen daha sonra kaybetmiştir.

Asıl güçlenmeleri İlhanlı Moğolları’nın Anadolu’dan ayrılmasından sonradır. Osmanlı – Karamanoğlu ilişkisi de bundan sonra başlar. Kendilerini Anadolu Selçuklu Devleti’nin mirasçıları olarak görmüşler ve Konya’yı başkent yapmışlardır. Osmanlı Beyliği’nin Balkanlar’da savaşmasından yararlanmışlar ve Haçlılarla ittifak bile kurmuşlardır. Fatih zamanında bağımlı hale getirilmiş; Cem Sultan – Beyazıd çekişmesinden yararlanarak, Memluk Devleti, Venedik ve Macarlarla işbirliği kurmuşlarsa da, 1487’de Osmanlı Devleti’ne katılmak zorunda kalmışlardır.

• Osmanlı Devleti’nin siyasal varlığını en son tanıyan beylik Karamanoğulları Beyliği’dir.
• Karamanoğullarından Mehmet Bey, ilk defa Türkçe’yi resmi dil yapmıştır. Selçuklular zamanında bilim dili Arapça, edebiyat ve devlet dili Farsça idi. Beylikler döneminde hem bilim hem de edebiyat dili Türkçe oldu. Anadolu beylerinin Türkçe’den başka dil bilmemeleri ve yine Arapça ve Farsça’ya bir tepki duymaları bu gelişmenin nedenidir. Aşık Paşa (1272 – 1333) Garipname adlı eserinde başka dillere tepkisini dile getirmiştir.

Germiyanoğlu Beyliği (1299- 1429)

Germiyanlı Türkmen aşiretlerin Kütahya, Kula, Simav ve Denizli çevresinde kurdukları beyliktir. Kurucusu Yakup Bey’dir. II. Murad Dönemi’nde miras yoluyla Osmanlılara katılmışlardır.

Karesioğulları Beyliği (1304 – 1360)

Başkenti Balıkesir’di. Beyliğin kuruluşu Danişmend Gazi’ye dayanır. Danişmentliler yıkılınca, Selçuklular bunları Bizans uç bölgelerine yerleştirir. Sınırları bir ara Çanakkale Boğazına kadar uzanır. Denizcilikle uğraşan beyliklerdendir. Bu beyliği Orhan Bey Osmanlı topraklarına kattı. I. Murad ise Çanakkale’yi alınca beylik, Osmanlı topraklarına kesin olarak katıldı.

Hamidoğulları Beyliği (1300 – 1423)

Göller bölgesiyle, Antalya ve çevresinde kurulmuştur. Beyliğe, Yıldırım Beyazıd Antalya’yı alarak son verir. Denizcilikle uğraşan beyliklerdendir. II. Murad döneminde Osmanlı topraklarına katıldı (1423).

Menteşoğulları Beyliği (1280 – 1425)

Antalya’dan gemilerle hareket eden Türkmenler Muğla, Fethiye ve Söke taraflarında bu beyliği kurdular (XIII. yüzyıl). Denizcilikle uğraşan beyliklerdendir.

Candaroğulları (İsfendiyaroğulları) Beyliği (1292 – 1461)

Kastamonu ve çevresinde kurulmuştur. Sınırları Sinop’a kadar uzanır. Fatih zamanında Osmanlı Devleti’ne katılır. Denizci beyliktir.

Aydınoğulları Beyliği (1308 -1426)

Selçuk ve Tire taraflarında Aydınoğlu Mehmet Bey tarafından kuruldu. Başkentleri Birgi’dir. Aydınoğlu Beyi Umur Bey, denizlerde önemli başarılar kazanmıştır. II. Murad beyliğe son vermiştir.

Saruhanoğulları Beyliği (1313-1410)

Manisa ve çevresinde kurulan bu beylik de denizcilikle uğraşmıştır. I. Mehmet döneminde bu beylik Osmanlı egemenliğine alınmıştır.

Eretna ve Kadı Burhanettin Devleti (1381 -1398)

Eretna Bey, Uygur Türklerindendir. Sivas ve Kayseri yöresinde beyliğini kurmuştur. Aksaray, Niğde, Ankara, Samsun ve Erzincan bir ara devletin sınırları içerisine alınmıştır. Kadı Burhaneddjn ölünce beylik Osmanlı Devleti’ne katılmıştır.

• Denizcilik yapan ilk Türk Beyliği Çaka Beyliği idi. Karesioğulları, Hamidoğulları, Menteşoğulları, Aydınoğulları, Candaroğulları, İsfendiyaroğulları ve Saruhanoğulları Beylikleri de denizcilik yapan Türk beyliklerindendir.

Bunlardan başka Dulkadiroğulları Maraş’ta, Ramazanoğulları Adana ve Misis’te, Taceddinoğulları Bafra ve Ordu’da, Pervaneoğulları Sinop’ta, Eşrefoğulları Beyşehir ve Seydişehir’de, Sahip – Ataoğulları Afyon’da, İnançoğülları da Denizli ve Ladik taraflarında kurulan diğer Türk beylikleridir.

Osmanlı Beyliği (1299 – 1922)

Selçuklular tarafından Söğüt ve Domaniç bölgesinde, Osman Gazi tarafından kurulacaktır. Anadolu’nun tarikatlar ve tekkeler aracılığıyla Osmanlılar döneminde Türkleşmesi tamamlanır ve Türk birliği sağlanır.

Anadolu Selçuklu Devleti (1077 -1308)

1. Melikşah’ın Anadolu’da fetihlerde görevlendirdiği Kutalmışoğlu Süleyman Şah tarafından İznik kentinin alınmasından sonra kurulmuştur (1075). Selçuklu prenslerinden olan Süleyman Şah, Anadolu’da Türkmenlerden oluşan geniş bir kitle bulmuştur. İznik’te hutbenin Melikşah adına okutulduğu düşünülürse, Anadolu Selçuklu Sultanlığı Büyük Selçuklu İmparatorluğuna bağımlı durumdadır. Ancak bağımlılık şekildedir. Çünkü Abbasi Halifesi’nin sultanlık menşuru göndermesi, Anadolu Selçuklularının ayrı bir devlet sayıldığının işaretidir (1077).

• Süleyman Şah kısa sürede sınırlarını Marmara Denizi ve Boğazlar’a ulaştırmış ve Boğazlar’dan geçen gemilerden gümrük vergisi almaya başlamıştır. Ticari açıdan bundan zarar gören Venedik ve Ceneviz büyük rahatsızlık duyacaktır.
• Süleyman Şah Boğazlardan Suriye’ye kadar uzanan topraklarda bir devlet kurdu. Anadolu’ya göç etmiş Türkmenleri birleştirdi. Birçok tarihçi tarafından Anadolu fatihi olarak tanımlanır.

2. Batıdaki başarıları Süleyman Şah’ı güçlendirmiştir. Süleyman Şah Doğuya yönelerek Tarsus, Adana, Antakya’yı aldı, Halep’i kuşattı. Bu durum Süleyman Şah’ın bir Selçuklu prensi olarak Büyük Selçuklu Sultanlığı’nı elde etme politikasına yöneldiğini gösterir. Ancak bu gelişmeye Melikşah izin vermez. Melikşah’ın, kardeşi Tutuş’u desteklemesi üzerine, Süleyman Şah yenilmiş ve savaş alanında ölmüştür. Süleyman Şah’ın ölümü, Anadolu Selçuklu Devleti’nde iç karışıklıklara yol açar. Melikşah’ın ölümüyle (1092), yanında bulundurduğu Süleyman Şah’ın oğlu I. Kılıçarslan İznik’e gelerek Anadolu Selçuklu Sultanı olur (1092).

• Büyük Selçuklu sultanları, Selçuklu soyundan olan meliklerin sık sık ayaklanmalarını önlemek için; Büyük Selçuklu Devleti’ne Selçuklu Devletleri kurduruyorlardı. Bağlılık ilkelerine göre, hutbe okutmaları, para bastırmaları ve izin almadan siyasal görüşmelerde bulunmaları yasaktı. Ayrıca bu bağımlı olarak kurulan Selçuklu Devletleri’nin sultanları erkek çocuklarından bir veya ikisini büyük sultana rehin olarak gönderiyorlardı.

3. I. Kılıçarslan (1092-1107) ve kardeşi Kulan Arslan İznik’e gelince, Melikşah’ın ölümünden yararlanarak bağımsızlıklarını ilan ederler. Bizans imparatoru Çaka Bey’in başarılarından dolayı rahatsız oluyordu. Bu nedenle I. Kılıçarslan’la, Çaka Beyliği’nin ortadan kaldırılması konusunda antlaşma yaptılar. I. Kılıçarslan böylece batı sınırını güvence altına aldı. Bu sırada I. Haçlı Seferi başlamıştır (1096). I. Kılıçarslan İznik’i savunamayacağını anlayarak, başkenti Konya’ya taşır. 15-20.000 kişilik ordusu, meydan savaşı için yeterli olmadığından, Anadolu’yu iyi tanıyan askerlerini küçük birliklere ayırarak çete (gerilla) savaşlarını başlatır. Bu gelişme sonrasında Haçlılar Antakya’ya büyük kayıplar vererek ulaşabildiler.

4. I. Kılıçarslan da babası gibi Büyük Selçuklu Sultanlığının topraklarını ele geçirme politikasına yönelmiş ancak başarılı olamamış ve Habur Irmağında boğularak ölmüştür (1107).

5. I. Kılıçarslanın yerine oğlu I. Mesud (1116 – 1155) geçer. Zamanında II. Haçlı Seferi başlar. Haçlılar bu savaşla, bir daha Anadolu’dan geçemeyeceklerini anlayacaklardır. I. Mesud Sivas ve Malatya’yı Danlşmentlilerden aldıktan sonra Çukurova bölgesini ele geçirmiştir.

• İlk bakır para I. Mesud zamanında bastırılmıştır. Anadolu’da siyasal birlik yeniden sağlanmıştır. Alman İmparatorunun da katıldığı Haçlı ordularının Anadolu’dan geçmeleri önlenmiştir.

6. II. Kılıçarslan önce kendisine rakip saydığı kişileri ortadan kaldırdı. Bu mücadele sırasında II. Kılıçarslan’a karşı ittifak hazırlıkları başlar. İlk ittifak Bizans İmparatoru ile Musul Atabeyliği arasında oldu. Kilikya Ermeni Krallığı Selçuklu topraklarına saldırdı. Kendisi aleyhinde ittifaklar artmaya başlayınca II. Kılıçarslan İstanbul’a giderek Bizans İmparatoru ile antlaşma yaptı. Böylece batı sınırlarını güvence altına aldı.

7. II. Kılıçarslan Anadolu’da siyasi birliği kurmaya çalıştı. Önce kardeşi Şahin Şah’ın elinden Ankara ve Çankırı’yı aldı. Daha sonra Danlşmentlilerden Elbistan, Darende ve Kayseri’yi aldı. Musul Atabeyi Nureddin Mahmud’un ölümünden sonra Sivas, Tokat ve Niksar’ı ele geçirdi. Sultan II. Kılıçarslan Mengücekoğullarını da egemenliği altına alarak Sakarya’dan Fırat’a kadar uzanan toprakları ele geçirdi.

8. Sultan II. Kılıçarslan’ın Anadolu’daki başarıları ve Türkmenlerin Bizans’a karşı akınlara devam etmesi iki devletin arasını iyice açtı. Bizans imparatoru Manuel, Türkleri tamamen ortadan kaldırarak Bizansı tekrar Anadolu’da egemen kılmak amacıyla harekete geçti. İki ordu Denizli yakınlarındaki Miryakefelon denilen yerde karşılaştı. Bizans ağır bir yenilgi aldı (1176).

• Miryakefelon zaferiyle Türkler, Anadolu’nun gerçek sahibi oldular. Bizans, Anadolu’nun Türk yurdu olduğunu bu savaşla kabullenmiştir. Anadoluda kesin Türk yerleşimi sağlanmıştır.

9. II. Kılıçarslan Malatya’yı alarak Danişmentlilere son verdi. Silfke’ye kadar yayıldı. Uluborlu, Kütahya ve Eskişehiri alarak sınırlarını Denizli’ye kadar genişletti.

10. İlk defa altın ve gümüş para uygulamalarının, II. Kılıçarslan zamanında başlatıldığı düşünülürse; Anadolu Selçuklu Devleti’nin ekonomik yapısının güçlü olduğu anlaşılır.

11. II. Kılıçarslan ülkeyi sağlığında oğulları arasında paylaştırdı ve taht kavgalarının yaşanmasına yol açtı. Kavgayı I. Gıyaseddin Keyhüsrev kazandı.

12. I. Gıyaseddin Keyhüsrev Menderes Irmağı’na kadar olan bütün toprakları ele geçirdi. Bu sırada kardeşi II. Rükneddin Süleyman Şah Konya’yı aldı ve I. Gıyaseddin Keyhüsrevin saltanatına son verdi (1196). I. Gıyaseddin Keyhüsrev Bizans’a sığınmak zorunda kaldı.

13. II. Rükneddin Süleyman Şah Anadolu’da Türk birliğini kurmaya çalıştı. Kardeşlerinin elinden Amasya, Niksar ve Elbistan’ı yönetimi altına aldı. Bizans İmparatorluğu’nu vergiye bağladı.

14. II. Rükneddin Süleyman Şah Erzurum’u alarak Saltuklulara son verdi (1202). II. Rükneddin Süleyman Şah 1204 yılında öldü.

• Erzurum’un alınmasıyla Anadolu Selçukluları Gürcülerle komşu oldu.

15. I. Gıyaseddin uçlardaki Türkmenlerin de desteğiyle Konya’ya gelerek ikinci kez tahta oturdu. Önce İznik İmparatorluğu’nu yenerek kapanmış olan Karadeniz ticaret yolunu açtı. Güney’e yöneldi. Antalya’yı ele geçirdi.

• Böylece Türkiye Selçukluları Akdeniz’e inmiş oldu. Antalya’yı ihracat ve ithalat limanı konumuna getirdi.

16. I. Gıyaseddin uluslararası ticareti geliştirebilmek için Venediklilerle ilk defa bir ticaret antlaşması yaptı. Burada bir donanma kurarak ilk defa denizcilik alanında faaliyet gösterdi.

17. I. Gıyaseddin İznik Rum Krallığı ile yaptığı savaş sırasında öldü.

18. I. Gıyaseddin Keyhüsrev’den sonra oğlu I. İzzeddin Keykavus başa geçti. Sinop ele geçirildi.. Böylece Selçuklular Karadeniz’e ulaşmış oldu. Sinop’u ithalat ve ihracat limanı konumuna getirdi. Eyyubiler üzerine sefer düzenlerken öldü (1220).

• Anadolu Selçukluları, Alanya, Antalya ve Sinop limanlarına tüccarları (AvrupalI – Kıbrıslı) yerleştirmiş; bunlardan gümrük vergisi almamış ve ticaretin gelişmesi sağlanmıştır.

19. I. Alaaddin Keykubad (1220 – 1237) dönemi Anadolu Selçuklu Tarihi’nin en güçlü ve gelişmiş dönemidir.

I. Alaaddin Keykubad Dönemine Yaşanan Gelişmeler

a) Doğuda beliren Moğol tehlikesine karşı, kentler güçlendirilmiştir. Ayrıca Eyyubilerle anlaşma yapılmış ve Doğu Anadolu’ya Harzemşahlar yerleştirilerek sınır güvenliği sağlanmıştır.
b) Alâiye (Alanya) alınarak burada tersane kurulmuştur.
c) Çukurova’ya kadar Akdeniz kıyıları alınarak, Karaman Türkmenleri bölgeye yerleştirilmiş Buraya İç – il (İçel) adı verilmiştir.
d) Sinop – Antalya, Erzurum – İzmir arasında yollar yapılmıştır. Bu yollara Kervansaray adında konaklama ve güvenlik merkezleri kurulmuştur. Böylece ticaret yollarının güvenliği sağlanmıştır. Kayseri – Sivas ve Konya – Aksaray arasındaki Sultan – Hanları bunlara örnektir.
e) Moğolların önünden kaçan Türkmenleri uç bölgesine yerleştirme planı, Keykubad’a aittir. Osmanlı Kayı Boyu da bu plan gereği Söğüt ve Domaniç’e yerleştirilmiştir.
f) Anadolu ve bu arada Konya, çağının en büyük kültür merkezi konumuna getirilmiştir. Mevlâna bu dönemde Konya’ya gelmiştir.
g) Van Gölü çevresini Eyyubi egemenliğinden kurtarmıştır.

20. Alaaddin Keykubad, 1230 yılında Harzemşah Muhammed’i Yassıçemen’de yendi. Harzemşah Muhammed’in yanlış tutumu, Doğu Anadolu’yu Moğol tehlikesine açık hale getirmiştir.

21. II. Gıyaseddin Keyhüsrev dönemi (1237 – 1246), Anadolu Selçuklu Devleti’nin çöküş yılları olacaktır. Alaaddin Keykubad’ın güçlü mirası, Saadettin Köpek gibi bir vezirle birlikte, kısa sürede yok edilecektir. Bu dönemde Diyarbakır ve Tarsus ele geçirilecektir. 1243 Kösedağ Savaşı bu dönemde olacaktır.

Kösedağ Savaşı’nda Başarısızlık Nedenleri

a) Saadettin Köpek’in yönetimi eline geçirmek için, güçlü komutanları yok etmesi
b) Harzem Beylerine iyi davranılmaması ve doğunun Moğollara açık hale gelmesi
c) Ekonomik sıkıntı içine düşen Türkmenlerin Baba Ishak (Babai) etrafında toplanarak ayaklanmaları
d) Orduların Babai Ayaklanmasında yıpranması
e) Kalelerin onarılmasına devam edilmemesi

• Baba Ishak Ayaklanması önemli bir Türkmen ayaklanmasıdır (1240). Ekonomik sıkıntı içindeki halk, Sultan’ın zevk ve sefaya dayalı yaşayışına da tepki olarak ayaklanır. Ayaklanma Kösedağ Savaşı öncesinde, Adıyaman ve Maraş’ta başlamış; Tokat ve Amasya çevresine de sıçramıştır. Ordu bu olayda yıpranacaktır.

Kösedağ Savaşında Moğol orduları, büyük bir zafer kazanmış. Sultan II. Gıyaseddin Keyhüsrev orduya bile haber vermeden kaçmıştır.

• Anadolu Türklüğü için Kösedağ Savaşı onur kırıcıdır.

Kösedağ Savaşı’nın Sonuçları

– Anadolu kentleri tahrip edilmiştir.
– Anadolu, yıllarca yağmalanmıştır.
– Anadolu Selçuklu Devletine bağlı Trabzon Rum Krallığı bağımsız olmuştur..
– Anadolu’da Selçuklu yönetimi kukla bir yönetim konumuna düşmüştür.
– Selçuklu devlet adamları arasında iktidar mücadeleleri başlamıştır.
– Taht kavgaları başlamış böylece Anadolu Selçuklu Devleti’nin yıkılışı hazırlanmıştır.
– Anadolu’da Türk Beylikleri Dönemi başlamıştır.
– Kösedağ Savaşı sonrasında Anadolu; yağmalar, taht kavgaları ve harabeye dönen kentleriyle bir Fetret Devri yaşamıştır.
– Kösedağ Savaşı’nın olumlu yanı da vardır. Moğol baskısı önünden kaçan Türkmenler, Anadolu’ya gelmişler ve Anadolu’nun Türkleşmesini hızlandırmışlardır.

22. Anadolu Selçukluları döneminde (XI – XIII. yüzyıl), şehirlerde ahi adı verilen zanaat kuruluşları kuruldu. Bunlara Avrupa’da Lonca adı verilir. Ahilik, zanatkarları bir çatı altında toplayan kuruluştur. Fiyatları belirler, esnaf ve zanaatkarlara kredi verir, bölgelerine gelen konuklarla ilgilenirlerdi. Tüccar, zanaatkâr (esnaf), çiftçi, işçi gibi dört bölüme ayrılmıştı. Ancak bu sınıflar arasında Avrupa’da olduğu gibi ayrıcalıklar bulunmazdı.

• Türklerin hepsi Müslümandı. İslâmlıkta bütün Müslümanlar birbirlerinin kardeşi sayılırdı. Hukuk bakımından da farkları bulunmazdı. Anadolu halkı toprağa sahipti. Avrupa’daki gibi serf (toprağa bağlı işçi) hiçbir zaman oluşmamıştır.

23. Anadolu Selçukluları döneminde birçok sosyal tesis kuruldu. Bunlar arasında, yurdun her tarafında öğrencilere, yolculara ve yoksul halka sabah ve akşam yemeği dağıtılan imaretler de yer almıştır.

24. Yol boyunca yapılan zaviye, han ve kervansaraylarda yolcular parasız olarak üç güne kadar yedirilmiş ve yatırılmıştır.

25. Şifahane denilen hastanelerde, kim olursa olsun ücretsiz sağlık hizmetleri verilmiştir.

26. Bütün bu ve benzeri kuruluşların giderlerini karşılamak için zengin vakıflar oluşturulmuştur.

27. Anadolu Selçuklularında ticaretin gelişmesi için, malı zarar gören veya saldırıya, soyguna uğrayan tüccara, mallarının karşılığı devlet tarafından ödenirdi. Kısaca ticaret yapanın malları sigortalanmış oluyordu.

İlk Türkmen Beylikleri Devri

Türkiye Tarihi, bugünkü ulusal sınırlarımız içinde devlet kuran Türklerin tarihidir. Bölümleri şunlardır:

a) Anadolu’ya Oğuz Akınları ve İlk Türkmen Beylikleri Devri
b) Anadolu Selçuklu Sultanlığı Devri (1075 – 1318)
c) Anadolu Türk Beylikleri Devri (1318 – 1522)
d) Osmanlı İmparatorluğu Devri (1299 – 1922)
e) Türkiye Cumhuriyeti Devri (1920 – ∞)

Türkiye tarihi aslında bir bütün oluşturur. Çünkü hepsinin kurucuları Oğuz Türkleri’dir. Ayrıca Oğuzların kökenleri de Orta Asya Türklerine dayanmaktadır.

İlk Türkmen Beylikleri

Türk geleneksel devlet anlayışı gereğince bir bölgeyi ele geçiren komutana o bölgenin yönetimi verilirdi. İşte bu mantık gereğince ilk Türk beylikleri 1071 Malazgirt Savaşı’ndan sonra ortaya çıkmışlardır. Bu beylikler Saltuklular, Danişmentler, Mengücekler, Artukoğulları’dır.

Saltuklular (1072-1201)

1. Anadolu’da kurulan İlk Türk beyliğidir.
2. Kurucusu Ebul Kasım Saltuktur.
3. Erzurum ve Kars bölgesinde kurulmuştur.
4. 1092’de bağımsızlıklarını kazanmışlar, 1201’de Anadolu Selçuklu Sultanı Rükneddin Süleyman Şah tarafından Gürcistan Seferi sırasında ortadan kaldırılmıştır.

• Ermeniler ve Gürcülerle mücadele ederek Türklerin Anadolu’ya yerleşmelerini kolaylaştırmıştır.

Mengücekler (1074-1228)

1. Mengücek Gazi tarafından Erzincan, Kemah ve Divriği yörelerinde kurulmuşlardır.
2. Anadolu Selçuklu Sultanı Alaaddin Keykubat tarafından varlıklarına son verilmiştir.

Danişmentliler (1080-1175)

1. Danişment Gazi tarafından Kayseri ve Sivas dolaylarında kurulmuşlardır.
2. Haçlılara karşı savaşmışlar ve bununla ilgili olarak Danişmentname destanını yazmışlardır.
3. Anadolu’da ilk medreseyi Niksar’da açmışlardır.
4. Anadolu egemenliği için Anadolu Selçuklu Devletiyle en çok mücadele eden beyliktir.

• Anadolu egemenliği için Osmanlı Devletiyle mücadele eden Anadolu Türk Beyliği ise Karamanoğullarıdır.

5. Anadolu Selçuklu Sultanı II. Kılıçarslan tarafından yıkılmıştır.
6. Anadolu’daki ilk uç teşkilatıdır (Bizans sınırında).

• Danişmend Beyliği, Anadolu Türk siyasal birliğinin kurulmasında, Anadolu Selçuklu Devleti’nin en büyük rakibi ve bu devleti en fazla uğraştıran beylik olmuştur.
• Danişmentliler, XI. Yüzyılda Anadolu’ya saldıran Haçlılara karşı direnen önemli güçlerden biridir.

Artuklular (1101-1409)

Artukbey tarafından Mardin, Diyarbakır ve Halep bölgesinde kurulmuştur.

• Artukoğulları (Hasankeyf, Mardin, Diyarbakır) (1098-1408) Artukbey tarafından kurulan ve Anadolu’nun güneydoğusunda hüküm süren Türkmen hanedanıdır. Hanedanın bir kolu, 1098-1232 arasında Hısn Keyfa (bugün Hasankeyf) ve Amid’de (bugün Diyarbakır), bir koluda 1104-1408 arasında Mardin ve Silvan’da egemen olmuştur. Haçlılarla savaşarak bölgelerinde egemen olmalarını engellemişlerdir.

Bu beyliğin;

Harput koluna —> Anadolu Selçuklu Devleti (I. Aladdin Keykubat)
Mardin koluna —> Karakoyunlular
Hasankeyf koluna -> Memlükler son vermiştir.

Çaka Beyliği (1081-1093)

1. Çaka Bey adındaki denizci Türk Bey’i 1081 yılında İzmir’i ele geçirerek bu beyliği kurmuştur.

• Çaka Bey İzmir’i başkent yaparak, Ege Denizi’nde de bazı adaları almış ve ilk Denizci Türk devletini kurmuştur. İstanbul’u İslâmiyet döneminde kuşatan, ilk Türk komutanı da Çaka Bey’dir.

2. Bizanslıları yenilgiye uğratıp Ege Adaları’nı ele geçirdi. Çanakkale ve Edremit’i aldı.
3. Bizans İmparatoru Anadolu Selçuklu hükümdarı I. Kılıç Arslan’ı Çaka Bey aleyhine kışkırttı, iki devlet Çaka Beyliği’ne karşı ititfak yaptı. Böylece karadan Anadolu Selçukluları, denizden de BizanslIlar tarafından tehdit altına girdi..
4. Bizans, başta Efes olmak üzere bütün Çaka Beyliği’nin topraklarını ele geçirerek Çaka Beyliğini ortadan kaldırdı.

• Çaka Beyliği ilk Türk denizci beyliğidir. Yıkılmasıyla Batı Anadolu’daki Türk egemenliği sona ermiştir.

Sökmenliler (Ahlatşahlar 1110-1207)

Süleyman Bey tarafından Ahlat ve Van Gölü havzasında kurulmuştur. Eyyubiler tarafından yıkılmışlardır.

Dilmaçoğulları (Toğan Arslan Oğulları 1085-1394)

Bitlis ve civarında kurulmuştur. Akkoyunlular tarafından yıkılmışlardır.

İnal (Yınal) Oğulları (1098-1183)

Diyarbakır’da kurulmuştur. Eyyubiler tarafından yıkılmışlardır.

Çubukoğulları (1085-1213)

Harput’ta kurulmuştur. Artuklular tarafından yıkılmışlardır.

Tanrıvermişoğulları (1081-1093)

Efeste kurulmuştur. Bizanslılar tarafından yıkılmışlardır.

İlk Türkmen Beyliklerinin Ortak Özellikleri

1. Malazgirt savaşından sonra Anadolu’nun fethiyle görevlendirilen Türk komutanlar tarafından kurulmuşlardır.
2. Anadolu’nun Türkleşmesinde rol oynamışlardır.
3. Türk-islam kültür ve uygarlığının gelişmesine katkıda bulunmuşlardır.
4. Haçlılara karşı mücadele etmişlerdir.
5. Anadolu Selçuklu Devleti’nin egemenliğine girmişlerdir.

• Türkmen Beylikleri, Anadolu’nun Türkleşmesinin öncüleridir. Bu beyliklerin kurucuları Alparslan’ın komutanlarıdır. Malazgirt Savaşı (1071) Anadolu’da Bizans’ı sarsınca, Alparslan öncelikle; Çoruh – Kelkit ve Yeşilırmak vadilerini komutanlarına vermiş ve onları serbest bırakmıştır. Bu nedenle ilk Türkmen Beylikleri ile Anadolu’da kurulan ilk Türk Beylikleri’nin farklı olduğu unutulmamalıdır.

Atabey ve Atabeylikler

Selçuklu prensleri bir eyalete vali olarak gönderildiklerinde, yanlarına oğuz boylarından bilgili, deneyimli ve değerli kişiler verilirdi. Atabey adı verilen bu kişiler, merkezi otoritenin zayıflaması üzerine bulundukları bölgenin askeri gücüne de dayanarak bağımsızlıklarını ilan etmişlerdir. Bu oluşuma Atabeylik adı verilirdi.

Atabeylikler ve Kuruldukları Yerler

Börililer (Şam Atabeyliği) (1128-1154)

1. Selçuklu Atabeylerinden Tuğ Tekin Haçlılara karşı başarılı mücadelelerinden dolayı önemli bir devlet adamıdır.
2. Tuğ Tekin ölümünden sonra oğlu (1128) Tacü’d-din Böri tahta geçti. Önce Batiniliğin bir kolu olan İsmaillerle uğraştı. Şam’ı, İsmaillilerden kurtardı.
3. Böri’nin yerlerine geçen Atabeyler Musul’daki Zengilerle iyi geçinerek varlıklarını korumaya çalıştılar. 1154 yılında Musul Atabeyi Nureddin Mahmut Zengi tarafından Şam ele geçirildi. Böylece Şam Atabeyliği yıkıldı.

Zengiler (Musul, Sincar, Haleb Atabeyliği) (1127-1259)

1. Irak Selçuklu hükümdarı Mahmut tarafından Musul valisi olarak atanan (1127) İmameddin Zengi Cizre Kalesi’ni, Nusaybin’i, Sincar ve Harran’ı aldı. Haleb’i kendisine bağladı. Kuzey Irak’tan Akdeniz’e kadar uzanan bir devlet kurdu.

• İmameddin Zengi’nin başlıca amacı Suriye’deki Frank iktidarına karşı bir İslam birliği oluşturmaktı.

2. Antakya’yı Haçlı prensliğinin elinden aldı. Kudüs Kralı’nı mağlup etti (1137). Urfa’yı ele geçirerek Frank Kontluğunu ortadan kaldırdı (1144).

• Bu olay II. Haçlı Seferi’nin başlamasına yol açmıştır.

3. Şam Atabeyliğini kendilerine bağladıktan sonra Fatimi Devleti’nin Suriye’deki egemenliğine son vermişlerdir.
4. 1186’da Eyyubi egemenliğine girmişlerdir. Daha sonra bütün bölge İlhanlı Devleti tarafından işgal edilmiş ve bölgedeki Zengi egemenliği sona ermiştir. (1259)

Salgurlular (Fars Atabeyliği) (1147-1284)

1. Selçukluların başlangıcından beri İran’ın Fars bölgesinde yaşayan Oğuz beyi Salgur tarafından bağımsızlıklarını ilan etmişlerdir. (1147). Başkentleri Şiraz kentiydi. Sungur’un ölümünden sonra oğlu Zengi Irak Selçuklu Devleti’ni tanımak zorunda kalmıştır.
2. Devlet 1284 yılında siyasi etkinliğini yitirmiştir.

İl-Denizliler (Azerbaycan Atabeyliği) (1146-1225)

1. İl Deniz Atabeyliği’nin merkezi Tebriz kentidir. Nahcıvan ve Gence buraya bağlıdır.
2. İl Deniz’in kardeşi Osman kendisini 1191 yılında Irak Sultanı ilan etmiştir.
3. Celaleddin Harzemşahın Tebriz’i işgal etmesiyle Atabeylik sona erdi (1225). Arkasından ülke Moğollar tarafından istila edildi.

Beg-Teginoğulları (Erbil Atabeyleri) (1146-1232)

1. Erbil merkez olmak üzere kurulan devlettir. Şehrizor, Hakkari, Sincar ve Harran’a egemen olmuşlardır.
2. Erbil Atabeyi Zeynü’d din Ali, küçük topraklarını Musul Atabeyliği’ne bırakmıştır. Daha sonra egemenlik alanları olan toprakları Abbasi hilafetine bırakmışlardır.

Irak, Horasan, Kirman, Suriye Selçukluları

Irak ve Horasan Selçukluları (1119-1194)

1. Irak Selçuklu Devleti, başkenti Merv olarak kuruldu. Kurucusu Sultan Mahmut’tur.
2. II. Tuğrul ve Mesut dönemleri iç karışıklıklarla geçti. Bu mücadeleler yüzünden devlet iyice zayıfladı. Sultan III. Tuğrul döneminde iktidar Musul, Azerbaycan ve Fars atabeylerinin eline geçti.
3. 1194 yılında Irak ve Horasan Selçukluları devleti yıkıldı ve bu toprakları Harzemşahlar ele geçirdi.

Kirman Selçukluları (1048-1187)

1. Sultan Kavurd, Kirman bölgesine gelerek Büveyhoğullarının egemenliğindeki Kuzey Kirman’ı 1048 yılında ele geçirdi. Böylece Kirman Selçuklu Devleti kuruldu.
2. Kavurd Bey, Alparslan’ın ölümünden sonra Büyük Selçuklu Devleti’nin topraklarını ele geçirmeye çalıştı. Ancak başarılı olamadı.
3. II. Turan Şah döneminin (1177-1183) en önemli olayı Oğuzların Horasan’dan Kirman’a gelmesidir. Oğuzlar bölgeyi yavaş yavaş ele geçirmeye başlamışlardır.
4. Oğuzlardan Melik Dinar saltanat kavgalarından yararlanarak Kirman Selçuklu Devleti’ni ortadan kaldırmıştır. (1187).

Suriye Selçuklu Devleti (1069-1118)

1. Bugünkü Suriye, Lübnan, Ürdün ve İsrail devletleri toprakları üzerinde kurulmuştur.
2. Sınırları Fatimi devletinin egemenlik alanlarına doğru genişlemiştir.
3. Suriye Selçukluları özellikle Atsız döneminde Suriye ve Filistin’in önemli kentleri olan Şam, Kudüs, Taberiyye, Trablus, Sursayda, Akka, Banyas, Gazze ve Rif’i ele geçirmişlerdir.
4. Tutuş devrinde ise Beyrut, Haleb, Elcezire, Doğu Anadolu ve Kuzey Irak, Azerbaycan, Hamedan devletin sınırlarına katılmıştır.
5. Tutuş öldükten sonra Suriye Selçuklu Devleti başkentleri Haleb ve Dimşak olmak üzere iki kola ayrılmıştır. Haçlılarla yapılan mücadeleler sonucunda kent devletleri konumuna düşmüşlerdir. 1105’te Dimşak Selçuklu Devleti, 1118’de Haleb Selçuklu Devleti yıkılmıştır.

Büyük Selçuklu Devleti (1038 – 1194)

a) Tuğrul, Çağrı ve Musa Yabgu Büyük Selçuklu Devleti’ni birlikte yönettiler. Çağrı Bey Merv kentini üs edinerek, Gaznelileri Horasan’dan çıkardı. Karahanlıları yenerek başarılı bir antlaşma yaptı. Ordu komutanı olarak doğu tarafların yönetimi kendisinde kaldı. Tuğrul ve Çağrı Beylerin amcaları Musa Yabgu da Herat’ı merkez yaparak Sistan taraflarını Selçuklular’a bağladı. Tuğrul Bey ise batı yönündeki fetihleri üstlendi.

• Dikkat edilirse üç Selçuklu lideri devleti birlikte yönetmeye başlamışlardı. Devletin yönetiminde merkezi otoriteden çok, Federal yönetim ağırlıklıdır. Ayrıca üç liderin birlikte yönetmeleri de Türk geleneğindeki ortak malı bölüşme uygulamasına da aykırıdır.

b) Anadolu’da ilk fetihler, Aslan Yabgu’nun oğlu Kutalmış tarafından gerçekleştirilir. Doğu Anadolu ve Azerbaycan’da bazı yerler alınır.

Bizans – Gürcü kuvvetleriyle Erzurum yakınlarında Pasinler Ovası’nda savaşılır (1048). Pek çok esir ve ganimet alınır. Bu savaştan sonra Türk akınları Van Gölü yakınlarından Trabzon’a kadar yayılır. Bizans İmparatoru esir alınan Gürcü kralını kurtarmak için İstanbul’daki caminin onarılmasını Abbasi Halifesi ve Tuğrul Bey adına hutbe okutulmasını kabul etti.

• Türklerin Anadoluya yerleşme projelerini netleştiren gelişme 1048 Pasinler Savaşı‘dır.

c) Tuğrul Bey’in hükümdarlığı sırasında Abbasi Halifeliği güçsüzdü. Abbasi Devleti kuzeyden Bizans, batıdan Mısır yönünden Şii Fatımi ve güneyden Şii Büveyhoğullarına karşı, Tuğrul Bey’den yardım ister (1055). Selçuklular bu tehlikelerden Abbasi Halifesini kurtarmışlardır. Halife bu gelişme üzerine Tuğrul Bey’e “Doğu’nun ve Batı’nın hükümdarı” ünvanını vermiştir. Ayrıca her tarafta adına hutbe okutulmasını istemiştir. Artık bütün İslam dünyası, Selçukluların koruyuculuğu altındadır.

• Sultan Mahmud’dan beri Türkler, İslam dünyasının koruyuculuğunu sürdürmektedirler. Artık Selçuklu Devleti çok uluslu bir devlettir.

d) Tuğrul Bey 1063 yılında hastalanarak ölünce vasiyeti üzerine çocuğu olmadığı için Çağrı’nın büyük oğlu Süleyman tahta geçmiştir. Ancak Alparslan bir ayaklanmayla Sultanlığı ele geçirecektir. Vezirliğe ise İran’lı Nizamülmülkü getirecektir. (1063 – 1072)

• Büyük Selçuklu Devleti, İran’da, yerleşik İran kültürü üzerine kurulmuştur. İran halkının yönetimini kolaylaştırmak ve kendilerine bu halkı yakınlaştırmak için Gülam adında bir askeri sistem geliştirdiler. Benzeri, “Kölemen” olarak Abbasilerde de vardı. Küçük yaşta toplanan İranlı çocuklar yetiştiriliyor ve yeteneklileri vezir ve valilik gibi önemli görevlere getiriliyordu. Bu sistemin olumlusuz yanı ise Türkmenleri küstürerek ayaklanmalarına neden olmasıdır. Osmanlı İmparatorluğu’nun Yeniçeri Ocağı bu sistemin benzer şekilde devamıdır.

e) Alparslan zamanında İran’a çok sayıda Türkmen gelmişti. Bunlar Anadolu’ya gönderildi. Kendisi de ordularıyla Ani’ye (Kars) girerek, burada Bizans’a bağlı Vaspuragan Ermeni Krallığı’nı yıktı. Bu, tarihteki ilk Türk Ermeni ilişkisidir (1064).

f) Alparslan 1064’te Rey’dep Azerbaycan’a hareket etti. Ani Kalesi’ni aldı. Ahlat’ı üs olarak kullanılıp Anadolu fetihlerine devam etti. Alparslan 1070 yılında Malazgirt ve Erciş’i aldı. Güneye inip Haleb’i ele geçirdi.

g) Anadolu’daki Türkmen akınları Alparslan zamanında artınca, Bizans İmparatoru Romen Diyojen büyük bir orduyla Doğu Anadolu’ya hareket eder. 200.000 kişilik orduya sahip olan imparator, 40 – 60. 000 kişilik Alparslan’ın ordusuyla Malazgirt Ovası’nda karşılaşır (1071) ve ağır bir yenilgiye uğrar.

Malazgirt Savaşı hakkında detaylı bilgi ayrı bir başlıkta verilmiştir.

h) Alparslan’ın ölümünden sonra, oğlu Melikşah, sultan olur (1072 – 1092). Bu dönemde, Nizamülmülk vezirliğine devam eder. Abbasiler tarafından başlatılan medrese öğretimi Hemedan, Rey, İsfahan ve Merv gibi şehirlerde “Nizamiye Medreseleri” adıyla yaygınlaştırılır. Fatimiler adına yetiştirilen ve Selçuklu Devleti’ni içerden terör yoluyla yıkmaya çalışan “Batinîlik” hareketiyle mücadele edilir.

• Batinilik Hareketi Şiilerin başlattığı bir dinsel hareket gibi görünse de siyasal boyutludur. Fatimi Devleti savaşlarla kıramadığı Selçuklu egemenliğini sona erdirebilmek amacıyla medreselerde yetiştirdiği “Daî = Fedai” ile ilk defa terörizmin okullarda eğitilmesi olayını başlatmıştır. Bu harekette, uyuşturucu kullandırarak fedailerin yalancı cennete götürülmesi ve böylece etki altına alınması önemlidir. Büyük Selçuklu Devleti’nin yıkılmasında önemli bir etken de Batınîlik’tir.

i) Melikşah adına Takvim – i Celali düzenlenmiştir. Bu takvim güneş yılına dayalıdır.
k) Haleb ve Antakya’yı ele geçiren Melikşah Akdeniz’e uluşarak fetihlerini tamamlamıştır.
I) Melikşah’ın 1092’de ölümüyle, Türk geleneği işlemeye başlamıştır. Berkyaruk ve Mehmet Tapar, arasında taht kavgaları başlayacaktır. Melikşah’ın oğullarından Horasan valisi Sencer, taht kavgalarında yer almaz. Böylece 1117 yılına kadar Fetret Devri diyebileceğimiz bir taht kavgasıyla ülke çalkalanır. Taht kavgalarını sona erdiren Sultan Sencer’dir.

• Türk tarihinde üç önemli “Fetret Devri” yaşanmıştır.

1- Melikşah’ın ölümünden, Sencer’ln Sultan olmasına kadar geçen dönem (1092 – 1117)
2- Kösedağ Savaşı’ndan, Anadolu Selçuklu Devleti’nin yıkılmasına kadar geçen dönem (1243 – 1308),
3- Ankara Savaşı’ndan, Mehmet Çelebi’nin Osmanlı padişahı oluşuna kadar geçen dönem (1402 – 1413)

Bu dönemler sıkıntılı dönemlerdir. Taht kavgaları; iç çalkantılar, ayrılık ve bölünmeleri getirir. Ülke içerde bu durumdayken, dış saldırılar da ülkenin birlik ve bütünlüğünü tehdit eder.

m) Melikşah’ın ölümü ile başlayan bu taht kavgaları sırasında, Türk – İslâm toplumu batıdan Haçlı tehlikesiyle karşılaşır. İslâm dünyasının lideri olan Büyük Selçuklu Devleti, bu nedenle bu savaşlarla ilgilenemez.
n) Sultan Sencer zamanında İslâm dünyası için, batıda Haçlı Seferleri büyük bir tehlike olarak devam ederken; bu defa Moğol Karahitay tehlikesi baş göstermiştir. 1141 Katvan Savaşı Karihataylı’ların üstünlüğü ile sonuçlanır. Katvan Savaşı Büyük Selçuklu Devleti’nin yıkılmasında etkili olur.
o) 1153 yılında Oğuzlar’ın ayaklanması sonucu, Sencer esir alınır. Böylece Türkler’in kurduğu Büyük Selçuklu Devleti yine Türkler tarafından yıkılmış olur. Sencer 1157’de ölünce bu devlet sona erer.
p) Büyük Selçuklu Devleti; doğuda Seyhun Irmağı, batıda Akdeniz ve Marmara Denizi; kuzeyde Kafkas Dağları, güneyde Mısır ve Basra Körfezi’ne kadar sınırlarını genişletmiştir.
r) Büyük Selçuklu İmparatorluğu’nun bu kadar geniş sınırlara ulaşmasında, her şeyden önce güçlü, inançlı ve iyi yetişmiş bir orduya sahip olması etkilidir. Ancak uzun süre yaşamamasının birtakım nedenleri vardır.

Büyük Selçuklu İmparatorluğu’nun Uzun Süre Yaşamamasının Nedenleri

a) Türk gelenekleri gereği taht kavgalarının sık sık görülmesi
b) Ülkede merkezi otorite zayıflayınca, Atabeyler’in bağımsızlıklarını ilân etmeleri
c) Batınîler’in ve hareketin lideri Haşan Sabbah’ın çalışmaları
d) Abbasiler’in siyasal güç elde etmek için, Melikşah’ın ölümünden sonra çocuklarını taht kavgalarına sürüklemeleri
e) Haçlı seferlerinin yarattığı sarsıntının dağılışı hızlandırması
f) Türkmenlerin küstürülmeleri

• Melikşah ve Nizamülmülk’ün oluşturduğu “divan”, Osmanlı Devleti’ne örnek olacaktır.

s) Bazı çiftçi aileleri, devlete ait işledikleri toprak için ödeyecekleri vergiyi, gene devletin gösterdiği askere veya sivile verirlerdi. Böylece hazineden para çıkmadan çeşitli görevlilerin maaşı ödeniyordu. Bu çeşit topraklara ikta denir. İkta sahibi topraklarının bir bölümü için atlı asker beslerdi. İktalar Osmanlılardaki dirlik arazilerinin oluşturulmasına etki edecektir.

• Selçuklularda hükümdar çocukları veya akrabaları, bir eyalete vali olarak gönderilince, yanlarına atabey denilen bilgili tecrübeli ve güvenilir bir kimse görevlendirilirdi. Atabeyler Türk asıllıdır. Böylece şehzadenin yetişmesi sağlanırdı. Benzer uygulama Göktürklerden geçmiş ve Osmanlılar döneminde lala olarak devam etmiştir.

Bu uygulamanın zararları: Seçkin kimseler olan Atabeyler, merkezde zayıf bir hükümdarın varlığından veya taht kavgalarından yararlanarak, bulundukları bölgelerde bağımsız devletler kuruyorlardı. Musul, Halep ve Artukoğulları en ünlü Atabeyliklerdir.

Malazgirt Savaşı

Malazgirt Savaşı’nda Alparslan, az bir kuvvetle büyük bir orduyu yenmiştir. Bu zaferde çeşitli faktörler etkili olmuştur.

Malazgirt Savaşı’nın Kazanılmasında Etkili Faktörler

a) Bizans ordusunun Ermeni, Gürcü, Frank, Norman, Rus, Uz ve Peçenek gibi değişik uluslardan oluşması.

b) Bizans ordusunun disiplinden yoksun oluşu.

c) Bizans ordu ve komutanlarının, Anadolu’daki Türkmen akınlarından moralleri bozuk olarak çıkmaları,

d) Uz ve Peçenek’lerin savaş sırasında soydaşlarının yanına geçerek, Bizans ordusunda panik yaratmaları.

e) Türk ordusunun yüksek moralde olması ve ne için savaştıklarını bilmeleri.

f) Türk komutanların deneyimli ve yetenekli olması,

g) Halifenin destekleyici hutbesinin, Türk askerlerinin morallerini yükseltmesi.

h) Alparslan’ın savaşı cuma namazından sonra başlatarak savaşta ordunun cihad arzularını yüksek tutması,

ı) Alparslan’ın ordularını güzel bir konuşmayla etkilemesi ve askerlerinin önünde savaşa katılması.

• Uz ve Peçenek Türkler’inin Hıristiyan olmalarına rağmen, din duygularından çok; soy duygularıyla hareket etmeleri önemli bir gelişmedir.

Malazgirt Savaşı’nın Sonuçları

a) Türklere Anadolu kapılarını açarak, Türkiye Tarihini başlatmıştır.

b) Anadolu’da ilk Türkmen beylikleri kurulmuştur.

– Saltuklar (1072 – 1202)
– Mengücekoğulları (1072 -1277)
– Çaka Beyliği (İzmir) (1086 – 1095)
– Artukoğulları (Hasankeyf, Mardin, Diyarbakır 1098 – 1408)
– Danişmentliler (1071 -1177)

• Alparslan savaştan sonra ordusunu dağıtmış ve komutanlarına da Anadolu’da fetih yapmalarını ve fethettikleri toprakların kendilerine ait olduğunu söylemiştir. İşte Malazgirt Savaşı’ndan sonra feodal nitelikli Türk beylikleri Anadolu’da böyle kurulmuştur.

c) İslam dünyası üzerindeki Bizans baskısı tamamen ortadan kalkmıştır.

d) Haçlı Seferleri’nin başlamasına neden olmuştur.

• Ortodoks Bizans Katolik Avrupadan ilk kez yardım talebinde bulunmuştur.

e) Anadolu Selçuklu Devleti’nin ve ardından Osmanlı Devleti’nin Anadolu’da kurulmasına ortam hazırlamıştır.

f) Anadolu’nun Türkleşmesinin, kısa sürede tamamlanmasını sağlamıştır.

g) Doğu-Batı ticareti Türklerin kontrolüne girmiştir.

Malazgirt Savaşı, Türk tarihindeki önemi açısından ayrı bir başlık altında verilmiştir. Büyük Selçuklu Devleti konusunu okumak isteyebilirsiniz.

Oğuzlar ve Selçuklu Devletinin Kuruluşu

Oğuzlar Türklerin en büyük koludur. İslâmiyetten önce de sonra da birçok devlet kurmuşlardır. Oğuzların büyük bir kısmı Göktürkler yıkılınca, Talaş Irmağı boylarına yerleştiler. Daha sonra bölgeye Karluk ve Yağma boyları gelince, Oğuzlar Aral Gölü ile Hazar Denizi arasındaki bozkıra yerleştiler. En çak Hazar Türkleri ve Maveraünnehir halkıyla ilişki kurdular. Burada Oğuz Yabgu Devleti’ni oluşturdular.

Araplar, Oğuzlar’a Guz, Bizanslılar Uz diyorlardı. İslamiyeti kabul eden Oğuzlara Türkmen denmiştir. Anadolu’da da Türkmen sözü kullanılmışsa da, hala göçebe hayat yaşayanlara Yörük denilmektedir.

Oğuzların 24 boyluk teşkilat yapısını İrkil Hoca diye anılan bir Türk ulusu yapmıştır. Uçoklar 12 boy ve Bozoklar da 12 boy olmak üzere 24 boydur.

Selçuklu Devleti’ni kuracak olan Kınık Boyu’nun boy beyi Dukak Bey, Oğuzlar Yabgusu’nun ordu komutanıydı (Subaşı). Daha sonra Dukak’ın oğlu Selçuk aynı görevi yürütür.

Selçuk Bey, Yabgu’yu devirip yerine geçmek isteyince, ortaya çıkan anlaşmazlık sonucunda boyunu alarak, Seyhun Irmağı’nın doğusundaki Cend şehrine yerleşmiştir. Burada İslamiyeti kabul ettikten sonra henüz İslamiyeti benimsememiş olan Oğuzlar’a karşı halkı kışkırtacaktır ve vergi almaya gelen Yabgu’nun tahsildarını kovarak İslamiyeti benimseyen Türkleri kendi yanına çekecektir. Karahanlı ve Gazneliler’le savaşan Samanoğulları, Selçuk Bey’e ve Kınık boyuna Buhara Çakınlarındaki Nur kasabasını vermişlerdir. Samanoğulları 999 yılında yıkılınca, toprakları Karahanlı ve Gazneliler arasında paylaşılmıştır. Selçuk Bey ve boyu bu durumdan rahatsız olacaklardır. Selçuk Bey 107 yaşında ölmüştür (1009).

Bundan sonra Oğuzlar, Selçuk Bey’in oğlu Arslan Yabgu ile torunları Tuğrul ve Çağrı Beylerin etrafında toplandılar. Gazneli Sultan Mahmud, bunları tehlike gördüğünden, bir ziyafet bahanesiyle Arsan Yabgu’yu öldürttü.

Tuğrul ve Çağrı Beyler Gazneli Mesud zamanında Nişabur’a girerek burada kendi adlarına hutbe okutarak, ilk kez bağımsızlıklarını ilan ettiler (1038). Bu durumun ortadan kaldırılmasını düşünen Gazneli Mesud, ordularıyla Merv ile Serahs şehirleri arasındaki Dandanakan’da Tuğrul ve Çağrı’nın ordularını karşıladı. Ustaca manevralara dayanamayan ordusu kısa sürede dağıldı (1040). Bu tarihten sonra Selçuklular Horasan, Toharistan ve Cürcan’ı da Gaznelilerden aldılar. O zamanlar Ön Asya’da yi bir yönetim yoktu. Selçukluların adaletli yönetimleri İran ve Azerbaycan’ın da ellerine geçmesini sağladı. Tuğrul Bey başkentini Nişabur’dan Rey kentine taşıdı.

• Dandanakan savaşından sonra Selçuklular genişleyerek büyük bir imparatorluk kurarken Gazneliler zayıflatmaya başlamış ve sonuçta yıkılmışlardır.

Moğol Devleti'nin Parçalanması ve Türk Moğol Devletleri

Altınordu Devleti (1227-1502)

1. Kıpçak ülkesinde kuruldu. Batu döneminde önce İdil bölgesindeki Bulgar Devleti ortadan kaldırılarak Rus bölgelerinin işgali başlamıştı. Moskova işgal edilmiş Don ve Dinyeper bölgeleri ele geçirilmiştir. 1240 tarihinde Kiev alınmış ve Macaristan topraklarına girilmiştir.
2. Batu’dan sonra kardeşi Berke Han başa geçti (1255-1266). Berke Han İslamiyeti kabul edince, ülke tam anlamıyla bir Türk – İslam devleti olmuştur.
3. Özbek Han ve Kardeşi Canibek Han dönemleri Altınordu Devleti’nin en güçlü olduğu dönemlerdir. Özbek Han (1312-1340) özellikle İslamiyetin kesin olarak bu bölgede yerleşmesini sağladı.
4. Canibek Han’ın ölümünden sonra Altınordu Devleti zayıflamaya başladı. Bunun ilk sonucu Rus prensliklerinin ayrılmasıdır. Arkasından Macaristan, Lehistan ve Litvanya bağımsızlıklarını ilan etmişlerdir.
5. Toktamış Han devleti toparlamaya çalıştıysa da Timur’un yaptığı seferler sonucunda Altınordu Devleti dağılmıştır.

• Devlet parçalandıktan sonra Kırım, Kazan, Nogay, Özbek, Buhara, Hive, Hokand, Sibir ve Kasım gibi hanlıklar ortaya çıkmıştır.

İlhanlılar (1256-1336)

1. İran’da kurulan devlettir. Devletin kurucusu Hülagü’dür. Tebriz ise devlet merkezidir. İran, Irak, Azerbaycan ve Anadolu’ya egemen olmuşlardır.
2. Bu dönemin en önemli olaylarından biri 1258 yılında Hülağü’nün Bağdat’ı işgal ederek Abbasi Halifesi’ni öldürmesi ve Abbasi Devleti’ne son vermesidir.
3. Ahmed Teküdar’dan itibaren İlhanlılar Müslüman olmaya başlamıştır. Özellikle Gazan Han döneminde İslamiyet egemen din konumuna ulaşmıştır.
4. Bu devlet 1335’ten itibaren parçalanmaya başlamıştır. Devlet yıkılıncaya kadar Anadolu’yu kontrolleri altında tutmuşlardır.

• İlhanlılar Anadolu’da huzur ve güven ortamını ortadan kaldırmış. Anadolu’yu yağmalamışlardır. Akkoyunlu ve Karakoyunlu devletleri bu devletin yıkılmasıyla kurulmuştur.

Çağataylar (1227-1369)

1. Çağatay Han Maveraünnehir, Balkaş Gölü çevresi ve Beşbalık Uygurları bölgesinin batı kısımlarında kurulmuştur. Bu bölgeler Türklerin yoğun olarak yaşadığı bölgelerdir.
2. Tarma-Şirin (1326-1333) Han’dan itibaren İslam dini bu devlette egemen oldu. Bu devlet tam bir Türk devleti şekline dönüşmüştü.
3. Çağatay Hanlığı kurulduğu zaman yerli hanedanlar ortadan kaldırılmamış ve bu devlete bağlı halde bırakılmıştır.
4. Devlette iç karışıklıklar ortaya çıkmış. Bu durum Timur’a kadar devam etmiş ve bu devletin toprakları 1369 yılında Timur tarafından ele geçirmiştir.

Kubilay Hanlığı (Yüan Devleti) (1280-1368)

1. Cengiz Han Devleti’ni Doğu bölgesinde oğlu Ogeday’a verdi.
2. Mönke ve Kubilay döneminde bütün Çin’i ele geçirdiler. Kubilay 1280’den itibaren Çin’de Kubilay Hanlığını kurdu. Devletin merkezi Pekin idi.
3. Kubilay döneminde Japonya’ya seferler düzenledi. Kubilay ile başlayan sülaleye Çinliler Yüan Sülalesi adını verdiler. Moğollar 1368’de bu ülkeyi terk etmek zorunda kaldı.

• Marco Polo’nun seyahatnamesi bu dönem için önemli bir kaynaktır.

Timurlular (1369-1501)

1. Timur Çağatay Devleti’nin sınırları içinde devlet kurdu. Bu devlet doğuda Hindistan’dan batıda Anadolu’ya güneyde Basra Körfezi’nden Kuzeyde Aral Gölü ve Ukrayna’ya kadar uzanan bir devlet haline gelmiştir.
2. 1369 yılında Belh kentinde Timur törenle bütün bölgenin emiri ilan edildi. Artık bütün Çağatay topraklarını ele geçirmişti.
3. Timur 1395’te Altınordu Devleti’ni ortadan kaldırdı.
4. Timur Anadolu’ya girerek Sivas’ı aldı. Suriye, Halep ve Şam’ı topraklarına kattı (1401). Yıldırım Bayezıt ile 1402’de Ankara Savaşı’nı yaptı.
5. Ölümünden sonra devlet parçalanma sürecine girdi.
6. Astronomi ve takvim alanındaki çalışmaları ile ünlü Türk bilgini Uluğ Bey ve sanat-edebiyat çalışmaları ile ünlü Hüseyin Baykara Timur’un torunlarındandır. Babür Devleti’ni kuran Babür Şah da Timur’un torunudur.

• Askeri açıdan yetenekli olan Timurun siyasi açıdan başarılı olduğu söylenemez. Özellikle Altınordu Devleti’ni yıkması, o zamana kadar Altınordu’ya bağlı durumdaki Rusya’nın hızla büyümesine neden oldu. Diğer hata olarak görülen gelişme ise Ankara Savaşı ve Anadolu Türk birliğini bozulmasıdır.

Babür Devleti (1526-1858)

1. 1504 yılında Babür Şah Afganistan’dan Kabil’i aldı. Sonra Hindikuş Dağları ile Gazne arasındaki toprakların tamamına sahip oldu.
2. 1524 yılında Pencab’ı ele geçirdi. 1526 yılında Delhi’yi ele geçirdi ve kendisini Hint hükümdarı olarak ilan etti. 1528’de Kuzey Hindistan’ın fethini tamamlayan Babür 1530’da öldüğü zaman devleti güçlü bir konuma getirmiş bulunuyordu.
3. Şah Cihan döneminde önemli mimari eser olan Tac Mahal’i inşa etmişlerdir.
4. Kuzeyden İranlılar ve Afganlılar, güneyden İngilizlerin saldırıları sonunda 1858 yılında İngilizler tarafından yıkılmışlardır.

Hindistan’da Kurulan Diğer Türk Sultanlıkları

1. Delhi Türk Sultanlığı (1206-1413)
2. Şemsiye Hanedalığı (1211 -1266)
3. Balaban Hanlığı (1266-1290)
4. Kalaç Türkleri (1290-1321)
5. Tugluklar (1321-1413)
6. Nizamşahlar (7-1532)
7. Kutubşahlar (7-1636)
8. Adilşahlar (7-1687)

Akkoyunlular (1402 – 1502)

Kurucusu Kara Yülük Osman Bey’dir. Güney Doğu Anadolu’da kuruldu. Ankara Savaşı’yla Osmanlı İmparatorluğu’nun sarsıntı geçirmesinden yararlanarak sınırlarını genişlettiler. En ünlü hükümdarı Uzun Haşan Bey Fatih’e Otlukbeli’nde yenilince (1473), bir daha güçlenemediler.

• Uzun Hasan Bey, Kuran’ı Türkçe’ye çevirten Türk hükümdarıdır.

Karakoyunlular (1375 -1468)

1375 yılında Erciş merkez olmak üzere, Erzurum ve Musul’a kadar uzanan bölgede Bayram Hoca tarafından kurulur. Hükümdar Kara Yusuf, Timur karşısında tutunamaz ve Yıldırım Beyazıd’a sığınır. Bu olay Timur için Ankara Savaşı’nın en önemli gerekçesi olacaktır. Timur ülkesine dönünce, Kara Yusuf eski topraklarını yeniden ele geçirdi. Sınırları içerisinde, Kuzey’de Gürcistan sınırından Azerbaycan, Doğu Anadolu ve Irak da yer alıyordu. Başkentleri Tebriz’di.

Bu devlete Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan son verecektir (1468).

Cengiz Han – Türk Moğol İmparatorluğu (1196-1227)

1. Moğolca konuşan bütün kavimleri tek bir devlet çatısı altında toplayan Cengiz Han’dır (1196).

2. Cengiz Han ilk defa 1210 yılında Tangut Devleti’ne karşı sefer düzenlemiştir.

3. 1211 ve 1215 yılları arasında Çin’e seferler düzenlemiş. Pekin kentini devletin egemenlik alanı içine almıştır.

4. 1216 yılından itibaren batıya seferler düzenlemiştir. 1220 yılında Buhara ve Semerkand’ı ele geçirmiştir.

5. Maveraünnehir’i ele geçiren Moğollar, Hazar Denizi’ni güney ve kuzeyden geçerek Avrupa’ya doğru yönelmişlerdir.

6. Cengiz Han 1227 yılında yaşamını kaybetmiştir.

Cengiz Han

• Cengiz Han’ın oğulları zamanında hızla gelişen Türkistan ve Çin ticareti Horasan ve Maveraünnehir tüccarlarını bu bölgeye çekti. Pekin kenti yakınlarında Semerkand adında bir kasaba kurulmuştur. Batı Çin’de İslamiyet hızla yayılmış. Çin’in doğu bölgelerinde Müslüman koloniler kurulmuştur.

7. Moğol istilaları önünden kaçan Türkmenlerin pek çoğu Anadolu’ya gelmişler ve Anadolu’nun bir Türk yurdu olmasını sağlamışlardır.

8. Cengiz Han’ın ölümünden sonra istilalar devam etmiştir. Doğuda Çin’in Kuzey bölgeleri ve Kore ele geçirilmiş, batıda İran’ın işgali tamamlanmıştır. Selçuklular Moğol egemenliğini tanımışlardır. Avrupa’ya yapılan seferler devam etmiş. Baltık Denizi’ne kadar ilerleyen Moğollar Lehistan ve Macaristan’ı kendi topraklarına katmışlardır.

• Yeryüzündeki bütün Türkler bu imparatorluk döneminde üçüncü ve son defa olarak tek bir bayrak altında toplanmışlardır (ilki Hunlar İkincisi ise Göktürklerdir).

9. Cengiz Han ölmeden önce oğulları arasında ülkeyi paylaştırdı. Merkez zayıflayınca bu devletler bağımsızlıklarını ilan ettiler.